Cumhuriyet Döneminden Günümüze Yazılı Basında Türk Spor Dilinin Dönüşümü: Tarihsel ve Dil Bilimsel Bir İnceleme

Yazarlar

  • Hatice Pastam International Burch University
  • Cemal Özdemir SDU University

DOI:

https://doi.org/10.5281/zenodo.16091655

Anahtar Kelimeler:

Spor dili , terminoloji , dilsel dönüşüm, Türkçeleştirme , yazılı basın , Cumhuriyet Dönemi

Özet

Bu çalışma, Türkiye’de Cumhuriyet’in ilanından günümüze kadar yazılı basında kullanılan spor dilinin tarihsel, dilsel ve kültürel dönüşümünü incelemektedir. Sporun yalnızca fiziksel değil, aynı zamanda toplumsal ve ideolojik bir anlatı alanı hâline geldiği varsayımından hareketle, 1930–2025 yılları arasında Cumhuriyet Gazetesi’nin spor sayfalarında yer alan dilsel ögeler nitel yöntemle analiz edilmiştir. Araştırmada 400’den fazla gazete kupürü doküman analizi yöntemiyle değerlendirilmiştir. Çalışma kapsamında tespit edilen 397 spor terimi biçim, köken, anlam ve kullanım açısından sınıflandırılarak değişim düzeyi analiz edilmiştir. Bulgular, spor terminolojisinin büyük ölçüde çok dilli bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir. Tespit edilen terimlerin yalnızca %26,2’si Türkçe kökenli olup, en yüksek oran Fransızca (%33,0) ve İngilizce (%14,6) terimlere aittir. Terimlerin %37,3’ü zaman içinde anlam, biçim ya da kullanım açısından değişime uğramıştır. En fazla dönüşüm genel spor terimlerinde ve futbol branşına özgü ifadelerde gözlemlenmiştir. 1950–1975 dönemi, dilde sadeleşme ve Türkçeleştirme politikalarının etkisinin en yoğun hissedildiği dönem olarak öne çıkmaktadır. Bu bulgular, spor dilinin yalnızca teknik bir iletişim aracı değil, aynı zamanda dönemsel dil politikaları ve toplumsal değişimlerle şekillenen çok katmanlı bir söylem alanı olduğunu ortaya koymaktadır.

Referanslar

Akkaya, C. (2009). Spor ve medya: Medyanın futbolu kitle kültürü haline getirmesi [Yüksek lisans tezi, Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü].

Akalın, Ş. H. (2002). Cumhuriyet döneminde Türk dili. In Türkler (Cilt 18, ss. 15–53). Yeni Türkiye Yayınları.

Aytürk, İ. (2008). The first episode of language reform in Republican Turkey: The Language Council from 1926 to 1931. Journal of the Royal Asiatic Society.

Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27–40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027

Büyükbaykal, G. N. (2003). Geçmişten günümüze Türkiye’deki yazılı spor basınında futbolun yeri ve önemi (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Gazetecilik Anabilim Dalı.

Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2022). Bilimsel araştırma yöntemleri (30. baskı). Pegem Akademi.

Coşar, M. A. (2002). Cumhuriyet döneminde Türk dili. In Türkler (Cilt 18, ss. 105–121). Yeni Türkiye Yayınları.

Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (4th ed.). SAGE Publications.

Cumhuriyet Gazetesi. (t.y.). Cumhuriyet Gazetesi resmi web sitesi. https://www.cumhuriyet.com.tr/

Çakmak, Ö. (2023). Yerel gazetelerde kullanılan spor terimleri (Tokat örneği) [Yüksek lisans tezi, Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü].

Eker, S. (2013). Modernleşme sürecinde Türkiye’de terimbilim çalışmalarına genel bir bakış. Altaistics and Turkology: Philology, 1(1), 68–95.

Erdoğan, C. (2008). Spor terimleri sözlüğü [Yüksek lisans tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü].

Güler, T., & Demir, V. (1995). Spor ve medya ilişkisi ve Türkiye’de spor medyası. Marmara İletişim Dergisi, (9), 45–58.

Gülsevin, G. (2004, Eylül). Türkçede “sıra-dışı” ekler ve eklerin tasnif-tanımlanma sorunu üzerine. V. Uluslararası Türk Dili Kurultayı, Türk Dil Kurumu, Ankara.

Jarvie, G. (2013). Sport, culture and society: An introduction. Routledge.

Kalafat, Ş. (2014). Alan dili söz varlığının genel dildeki ilişkileri üzerine: Spor terimleri örneği. U.Ü. Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(27), 227–244.

Kaplan, Y., & Akkaya, C. (2014). Spor kültürü ve Türkiye’de spor. International Journal of Science Culture and Sport, Special Issue 2, 45–53.

Karaman, B. (2014). Atatürk and the Turkish terminology reform: The (re)turkification of geography terms. Bilig, (69), 90–112.

Kaya, A. Y. (2002). Spor basınında dil kullanımı. Selçuk İletişim, 2(2), 155–168. https://dergipark.org.tr/tr/pub/josc/issue/19004/200981

Katırcı, H. (2012). Sporun toplum üzerindeki kültürel etkileri. In N. S. Sever (Ed.), Spor ve medya ilişkisi (ss. 38–63). Anadolu Üniversitesi Yayınları.

Korat, G. (2008). Dil, edebiyat ve iletişim. İletişim Yayınları.

Korkmaz, Z. (2005). Cumhuriyet döneminde dil anlayışı. Türk Dili, (637). https://tdk.gov.tr/dosyalar/TDD/2005s637/2005_637_03_Z_KORKMAZ.pdf

Korkmaz, Z. (2021). Türkiye Türkçesinin ses bilgisi üzerine notlar–1. Türk Dili, 70(829), 4–18.

Korkmaz, Z. (2021). Türkiye Türkçesinin ses bilgisi üzerine notlar–2. Türk Dili, 70(829), 4–18.

Kuyucu, M. (2020, Mart 6–8). Türkiye’de spor medyası: Gençler sporu hangi mecralardan takip ediyor? Spor gazeteleri örneğinde milenyum gençlerinin spor medyasına yönelik algıları üzerine bir araştırma. II. Uluslararası Ankara Bilimsel Araştırmalar Kongresi Bildiriler Kitabı. İKSAD Yayınevi. https://www.researchgate.net/publication/348135947

Lewis, G. (1999). The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success. Oxford University Press.

O’Leary, Z. (2017). The essential guide to doing your research project (3rd ed.). SAGE Publications.

Özdemir, C. (2018) Tarihi Gelişimi Bakımından Türkiye Türkçesi. Alatoo Academic Studies, 18(2), 52-57.

Özdemir, C., Özdemir, E. D. ve Uysal, L. (2017). Dillerin Ortaya Çıkışı ve Gelişmesi Üzerine Bir Değerlendirme. Science and Life of Kazakhstan Journal, 2(44), 131-134.

Özgür, U. (2018). Spor gazetelerinde dil: Stad ve Fanatik gazeteleri örneği [Doktora tezi, Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü].

Özgür, U. (2019). Batıdan geçen spor terimleri kullanılarak oluşturulan spor deyimleri ve bu deyimlerin oluşum şekilleri üzerine bir değerlendirme. In Z. Karacagil & A. O. Tiro (Eds.), Current debates on social sciences 2: Educational sciences, linguistic sciences and philosophy (pp. 89–101). Bilgin Kültür Sanat Yayınları.

Özsoy, S. (2011). Spor basını açısından Türkiye’de 1950’den günümüze Milliyet gazetesinde yaşanan değişim. Selçuk İletişim, 7(1), 212–221.

Özsoy, S. (2014). Gazetelerin spor sayfalarında dil kullanımı. AİBÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14(1), 295–307.

Özsoy, S. (2011). Spor basınının tarihi ve Türkiye’de 1950’den günümüze yaşanan değişim. Marmara Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, (18), 208–223. https://dergipark.org.tr/tr/pub/maruid/issue/25223/266845

Özel, S., & Alkan, E. (2023). Spor gazeteciliğinde asparagas haber sorunu: Twitter’da aktif spor gazetecilerinin sosyal medya ve Twitter gazeteciliği bağlamında asparagas haberlere yaklaşımı. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, (63), 187–209. https://doi.org/10.47998/ikad.1301559

Patton, M. Q. (2014). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri (M. Bütün & S. B. Demir, Çev.). Pegem Akademi.

Rowe, D. (2004). Sport, culture and the media: The unruly trinity (2nd ed.). Open University Press.

Şaş, A. K. (2020). Türkçede terim oluşturma yolları ve bilişim terimlerinin oluşum süreçleri. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (21), 242–256. https://doi.org/10.29000/rumelide.843314

Şahin, M. (2018). The influence of globalization on Turkish sports. Journal of Education and Training Studies.

Şahin, Z. (2023). Erken Cumhuriyet döneminde (1923-1950) uygulanan dil politikalarına yönelik liberal bir eleştiri. Akademik Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi, 15(29), 411–436. https://doi.org/10.20990/kilisiibfakademik.1321433

Talimciler, A. (2003). Türkiye’de futbol fanatizmi ve medya ilişkisi. Bağlam Yayınları.

Tarama Dergisi. (1934a). Osmanlıcadan Türkçeye söz karşılıkları (Cilt 1). İstanbul.

Tarama Dergisi. (1934b). Osmanlıcadan Türkçeye söz karşılıkları: Türkçeden Osmanlıcaya indeks (Cilt 2). İstanbul.

Tavacıoğlu, L. (2009). Sports media in Turkey: A sample on the university students. Journal of Human Kinetics, 21, 113–118. https://doi.org/10.2478/v10078-09-0014-5

Tekin, T. (1994). Cumhuriyet döneminde Türkçenin gelişmesi. Hacettepe Üniversitesi Dilbilim Araştırmaları, (1994), 4–10. http://dad.boun.edu.tr/tr/pub/issue/4536/290386

Tüfek, S. S. (2019). Cumhuriyet döneminde spor (1923–1938) [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü].

Türk Dil Kurumu. (t.y.). Güncel Türkçe sözlük. https://sozluk.gov.tr/

Uzun, R. (2012). Sporun toplum üzerindeki kültürel etkileri. In N. S. Sever (Ed.), Spor ve medya ilişkisi (ss. 126–145). Anadolu Üniversitesi Yayınları.

Yesin, V. (2024). Spor medyasının izleyiciler üzerindeki etkisi: Dicle Üniversitesi Beden Eğitimi ve Spor Yüksekokulu öğrencileri üzerine örnek çalışma [Yüksek lisans tezi, Dicle Üniversitesi].

Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. baskı). Seçkin Yayıncılık.

Yıldız-Ekin, M. T. (2005). Spor basınında futbol anlatım dili: Manşet ve başlıklar. Eğitim Fakültesi Dergisi, 18(1), 93–106.

Yılmaz, K. (2011). Critical examination of the alphabet and language reforms implemented in the early years of the Turkish Republic. Journal of Social Studies Education Research.

Yule, G. (2020). The study of language (8th ed.). Cambridge University Press.

Yücel, Ö. F., & Saygın, A. U. (2023). Cumhuriyet devri beden terbiyesi ve spor politikaları çerçevesinde Maç dergisi üzerine bir inceleme. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi (e-gifder), 11(1), 437–473.

Zhang, H., & Yang, Y. (2024). Linguistic Features and Translation of English Sports News. Pacific International Journal, 7(5). https://doi.org/10.55014/pij.v7i5.711

İndir

Yayınlanmış

27.08.2025

Nasıl Atıf Yapılır

Pastam, H., & Özdemir, C. (2025). Cumhuriyet Döneminden Günümüze Yazılı Basında Türk Spor Dilinin Dönüşümü: Tarihsel ve Dil Bilimsel Bir İnceleme. Fusion Multidisipliner Journal (FMJ), ISSN: 3062-438X, 1(2), 51–65. https://doi.org/10.5281/zenodo.16091655