Türkiye ve Almanya’da İlk Yazma Sürecinde Harf Öğretimi: Ders Kitapları ve Öğretmen Görüşlerine Dayalı Karşılaştırmalı Bir İnceleme
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15962479Anahtar Kelimeler:
Harf öğretimi , ilk yazma süreci, ders kitapları , öğretmen görüşleri , Türkiye , AlmanyaÖzet
İlk yazma sürecinde gerçekleştirilen etkili harf öğretimi, öğrencilerin temel okuma ve yazma becerilerini kalıcı ve doğru biçimde geliştirmekte; dil edinimi sürecine önemli katkılar sunmaktadır. Bu araştırmanın odağını, Türkiye ve Almanya’da ilk yazma sürecinde harf öğretiminde kullanılan yöntemlerin, ders kitapları ve öğretmenlerin sınıf içi uygulamaları açısından hangi benzerlik ve farklılıkları içerdiğini belirlemek oluşturmaktadır. Bu kapsamda, Türkiye’de okutulan Maarif Modeli İlk Okuma Yazma Kitabı 1 ve 2 ile Almanya’da kullanılan Meine Fibel Arbeitsheft Druckschrift ve Meine Fibel Schreiblehrgang Druckschrift kitapları doküman analizi yoluyla incelenmiştir. İnceleme sürecinde kitap içerikleri, resim ve tablolarla desteklenerek sistematik biçimde karşılaştırılmıştır. Ayrıca, 2024–2025 eğitim-öğretim yılında Türkiye ve Almanya’da birinci sınıf deneyimi olan toplam 24 sınıf öğretmeninden yarı yapılandırılmış görüşme formu aracılığıyla veri toplanmıştır. Öğretmen görüşlerinden elde edilen bulgular, sıklık ve frekans tabloları ile sunulmuş ve katılımcı ifadelerine yer verilmiştir. Araştırma, nitel araştırma desenlerinden durum çalışması ile yürütülmüş; katılımcılar kolayda örnekleme yöntemiyle belirlenmiştir. Veriler, betimsel analiz tekniğiyle temalar hâlinde yorumlanmıştır. Elde edilen bulgular, her iki ülkede de ders kitaplarının temel bir rehber işlevi gördüğünü; ancak öğretmenlerin çoklu duyu etkinlikleri ve somutlaştırmaya dayalı yöntemlerle öğretimi daha etkili ve öğrenci merkezli hâle getirdiğini göstermektedir. Türkiye’de kitap içeriklerinin gelişmiş olduğu, ancak etkinlik çeşitliliğinin artırılması gerektiği vurgulanırken; Almanya’da içerik düzeni ve göçmen öğrenciler için dil desteği ihtiyacının öne çıktığı görülmüştür. Harf öğretimi sürecinin tamamlayıcı materyaller, teknoloji kullanımı, bireysel ve oyun temelli etkinlikler, etkili öğretim stratejileri, öğretmenlerin sürekli mesleki gelişimi ve aile iş birliği ile çok yönlü biçimde desteklenmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.
Referanslar
Akyol, H. (2012). Türkçe ilkokuma yazma öğretimi. Pegem Akademi.
Akyol, H. ve Kuralbayeva, A. (2021). Kazakistan ve Türkiye’deki 1. sınıf ana dil öğretim ders kitaplarının karşılaştırılması. Bilig, (97), 109–136.
Arı, G. (2020). İlk okuma ve yazma öğretiminde kullanılan yöntemlerin öğretmen görüşlerine göre değerlendirilmesi. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 8(2), 1–20.
Ataş, U. C. ve Yıldırım, K. (2020). İlkokul birinci sınıf ilk okuma yazma kitabının öğretmen görüşleri bağlamında incelenmesi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 8(4), 1245–1268. https://doi.org/10.16916/aded.781685
Balantekin, Y. (2020). Okuma yazma öğrenme sürecinde zorlanan öğrencilerin özelliklerinin ve süreçte yaşadıkları zorlukların belirlenmesi: Bir karma yöntem araştırması. Eğitim ve Bilim, 45(201), 207–230.
Baydaş, O., Gedik, N. ve Göktaş, Y. (2013). Dijital öğrenme ortamlarında rehberliğin öğrenme başarısı üzerindeki etkisi. Eğitim ve Bilim, 38(170), 80–95.
Brügelmann, H. (1984/2016). Die Schrift entdecken: Beobachtungshilfen und methodische Ideen für den Anfangsunterricht im Lesen und Schreiben. Faude Verlag.
Büyüköztürk, Ş., Çakmak, E. K., Özcan, E., Karadeniz, Ş., ve Demirel, F. (2022). Bilimsel araştırma yöntemleri (23. Baskı). Pegem Akademi Yayıncılık.
Cornelsen Verlag. (2022). Meine Fibel: Arbeitsheft Druckschrift, 1. Schuljahr. Cornelsen Verlag.
Cornelsen Verlag. (2023). Meine Fibel: Schreiblehrgang Druckschrift, 1. Schuljahr. Cornelsen Verlag.
Çaydere, T. (2010). İlköğretim ders kitaplarında görsel tasarım ögelerinin incelenmesi [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi].
Çepni, Ş. (2018). Araştırma ve proje hazırlama: Nitel ve nicel yaklaşımlar (8. Baskı). Ankara: Pegem Akademi.
Çetinkaya, S. (2021). Sınıf öğretmenleri anlatıyor: İlkokuma yazma öğretimi. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 40(2), 740–762. https://doi.org/10.7822/omuefd.849798
Demirel, Ö. (2013). Türkçe öğretimi. Pegem Akademi.
Demirel, T., Baydaş, O., Yılmaz, R. M., ve Göktaş, Y. (2013). Challenges faced by project competition participants and recommended solutions. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 13(2), 1305–1314.
Dudenredaktion. (2022). Das Buchstabieralphabet (DIN 5009). https://www.duden.de/sprachwissen/sprachratgeber/Das-Buchstabieralphabet
Ehri, L. C. (2005). Learning to read words: Theory, findings, and issues. Scientific Studies of Reading, 9(2), 167–188. https://doi.org/10.1207/s1532799xssr0902_4
Erbasan, Ö. ve Erbasan, Ü. (2020). Sınıf öğretmenlerinin ilk okuma yazma öğretimi sürecinde karşılaştıkları sorunların nedenlerine ilişkin görüşleri. Okuma Yazma Eğitimi Araştırmaları, 8(1), 1–20. https://doi.org/10.35233/oyea.666563
Erdoğan, Ö. (2009). İlköğretim birinci sınıf öğrencilerinin fonolojik farkındalık becerileri ile okuma ve yazma becerileri arasındaki ilişki [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü
Ewald, S.-M. ve Steinbrink, C. (2023). Die Rolle der morphologischen Bewusstheit für den frühen Schriftspracherwerb: Erste Ergebnisse einer Längsschnittstudie. Lernen und Lernstörungen, 12(3), 127–141. https://doi.org/10.1024/2235-0977/a000405
Fasting, R. B. ve Lyster, S. A. H. (2005). Computer technology and early literacy. European Journal of Special Needs Education, 20(1), 21–33. https://doi.org/10.1080/0885625042000319061
Georg-Eckert-Institut. (t.y.). Schulbücher im Fokus. https://www.gei.de
Gömleksiz, M. N. (2003). Yazmaya hazırlık çalışmalarının öğrencilerin yazılı anlatım becerilerine etkisi. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(1), 235–252.
Göçer, A. (2014). Etkinlik temelli ilk okuma yazma öğretimi. Pegem Akademi.
Göçer, A. (2021). Etkinlik temelli ilkokuma ve yazma öğretimi: 2015 Türkçe programına göre düzenlenmiş (3. baskı). Pegem Akademi.
Gökalp, M. (2023). Öğretim ilkeleri ve yöntemleri (8. Baskı). Pegem Akademi Yayıncılık.
Güneş, F. (2016). Türkçenin eğitimi ve öğretimi. Pegem Akademi.
Güneş, F. ve Işık, A. D. (2018a). Harflerden cümlelere: Türkçenin öğretim üstünlükleri. Sınırsız Eğitim ve Araştırma Derneği.
Gözde, G. (2007). Okuryazarlık sürecinde aile katılımının rolü. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 8(1), 17–30. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000105
Ifigenia, P. R. D., Chrysanthi, M. ve Athanasios, M. (2018). Gamification and literacy in special education. In IEEE Global Engineering Education Conference (EDUCON) (ss. 2093–2096).
İş, E. (2024). Sınıf öğretmenlerinin deneyimlerine göre ilk okuma yazma öğretiminde karşılaşılan sorunların kaynakları ve çözüm önerileri. Cappadocia Journal of Education, 5(2), 209–228. https://doi.org/10.5281/zenodo.10693696
Araştırmaları Dergisi, 65, 115–130.
Karaman, H., ve Yılar, R. (2020). İlkokuma yazma öğretiminde bitişik eğik yazıdan dik temel yazıya geçişin sınıf öğretmenlerinin görüşlerine göre değerlendirilmesi. Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi, 40, 86–99. https://doi.org/10.33418/ataunikkefd.746205
Karatay, H. (2007). Yazılı anlatım öğretimi. Gazi Üniversitesi Türkçe Araştırmaları Dergisi, 1(1), 45–60.
Kaya, E. (2021). Göçmen öğrencilerin ilk okuma yazma sürecinde yaşadığı zorluklar: Öğretmen görüşleri. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 9(2), 432–448.
Koşar, H. ve Akyol, H. (2015). İlk okuma ve yazma öğretiminde ses temelli cümle yöntemi. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 13(2), 187–204.
Köksal, H. (2011). Ders kitaplarında görsel materyaller. In L. Küçükahmet (Ed.), Konu alanı ders kitabı inceleme kılavuzu (ss. 106–116). Nobel Yayıncılık.
Kruse, S. (2018). Schriftspracherwerb bei Kindern mit Migrationshintergrund. In M. Becker-Mrotzek ve S. Rothstein (Ed.), Mehrsprachigkeit und Schriftspracherwerb (ss. 78–91). Waxmann.
Landerl, K., Linortner, R. ve Wimmer, H. (1992). Phonologische Bewusstheit und Schriftspracherwerb im Deutschen. Zeitschrift für Pädagogische Psychologie, 6(1), 2–17.
Mann, V. A. ve Wimmer, H. (2002). Phoneme awareness and pathways into literacy: A comparison of German and American children. Reading and Writing, 15(7–8), 653–682.
Merriam, S. B. (2013). Qualitative research: A guide to design and implementation (3rd ed.). Jossey-Bass.
MEB. (2018). Türkçe dersi öğretim programı (İlkokul ve Ortaokul 1-8. sınıflar). Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı.
MEB. (2021). Fonoloji nedir? https://orgm.meb.gov.tr
MEB. (2024, 1 Eylül). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’nin “beceri temelli” yeni ders kitapları hazır [Haber]. MEB Haberler.https://www.meb.gov.tr/turkiye-yuzyili-maarif-modelinin-beceri-temelli-yeni-ders%20kitaplari%20hazir/haber/34629/tr
MEB. (2024a). Türkçe 1. sınıf: İlk okuma yazma kitabı (1. kitap). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
MEB. (2024b). Türkçe 1. sınıf: İlk okuma yazma kitabı (2. kitap). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
Millî Eğitim Bakanlığı. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli tanıtım dokümanı. https://mufredat.meb.gov.tr/
Özcan, A. F., ve Özcan, A. O. (2016). İlk okuma yazma öğrenmede çocukların yaşadıkları güçlükler, nedenleri ve çözüm önerileri: Nitel bir araştırma. İstanbul Gelişim Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3(1), 69–94. https://doi.org/10.17336/igusbd.61470
Özdemir, C., Özdemir, E. D. ve Uysal, L. (2017). Dillerin Ortaya Çıkışı ve Gelişmesi Üzerine Bir Değerlendirme. Science and Life of Kazakhstan Journal, 2(44), 131-134.
Şenel, M. (2004). Okuma yazma eğitiminde görsel işitsel materyallerin kullanımı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi.
Tanış Gürbüz, H. M. (2019). İlk okuma ve yazma öğretiminde karşılaşılan sorunlar ve çözüm önerileri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Uşak Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. https://hdl.handle.net/20.500.12591/2932
Temizyürek, F. ve Açıkgöz, K. (2010). Türkçenin ses özellikleri ve öğretimi. Gazi Kitabevi.
Tiede, S. ve Braun, J.-U. (2017). Chancengerechtigkeit für Kinder mit Sprachentwicklungsstörungen? Eine empirische Querschnittsstudie zur Quantifizierung des Bedarfs an logopädischen Interventionen im Primarbereich. Forschung Sprache, 1(2017/1), 22–30.
Tunçel, H. (2018). Fonolojik farkındalık ve okuryazarlık ilişkisi: İlkokul birinci sınıf öğrencileri üzerine bir araştırma. Eğitim ve Bilim, 43(195), 45–60.
Valtin, R. (2010). Schriftspracherwerb: Grundlagen und Förderung. Kohlhammer Verlag.
Vatansever Bayraktar, H., ve Girgin, S. (2021). İlkokul döneminde ilkokuma yazma öğretimi. In K. A. Kırkıç ve H. Vatansever Bayraktar (Eds.), Kuramdan uygulamaya ilkokul eğitiminde güncel öğrenme ve öğretim konuları (ss. 21–52). Pegem Akademi.
Yıldırım, A., ve Şimşek, H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (9. Baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık.
Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2021). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. (Güncellenmiş 12. baskı). Seçkin Yayıncılık
Yıldız, M. (2019). Türkiye’de bitişik eğik yazı reformu ve sonrası: İlköğretim öğrencileri (4–8. sınıf) hangi el yazısı stiliyle yazıyor? Eğitim ve Bilim, 44(197), 209–222.
Yılmaz, A. ve Özdemir, C. (2022). Çok Dilli Eğitim Sistemindeki Öğrencilerin Yabancı Dil Olarak Türkçe Konuşma Becerisinin Gelişiminde Yaşadıkları Zorluklar: Irak Örneği. Journal of Social Research and Behavioral Sciences. 8(15), 170-197. DOI: 10.52096/jsrbs.8.15.13
Zastrow, T. (2022). Phonologische Bewusstheit bewegungsorientiert fördern: Eine Informationsbroschüre. Universität Erfurt.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2025 Mehtap Han, Cemal Özdemir

Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Lisans
Dergimizde yayımlanan makaleler, Creative Commons Atıf 4.0 Uluslararası (CC BY 4.0) ile lisanslanmıştır.
Bunları yapmakta özgürsünüz:
- Paylaş — Dergide yayımlanan eserleri her ortam veya formatta kopyalayabilir ve yeniden dağıtabilirsiniz. Her türlü amaç için, ticari amaç da dahil
- Uyarla — Her türlü amaç için (ticari amaç da dahil) karıştır, aktar ve mevcut eserin üzerine inşa et her türlü amaç için kullanılabilir.
- Lisans şartlarını yerine getirdiğiniz sürece, lisans sahibi bu özgürlükleri (belirtilen hakları) iptal edemez.
Aşağıdaki şartlar altında:
- Atıf - uygun referans vermeli , lisansa bağlantı sağlamalı ve değişiklik yapıldıysa bilgi vermelisiniz. Bunları uygun bir şekilde yerine getirebilirsiniz fakat bu, lisans sahibinin sizi ve kullanım şeklinizi onayladığını göstermez.
- Ek sınırlamalar yoktur - Lisansın izin verdiği hakları başkaları üzerinde kanunlarla ya da teknolojiyi kullanarak sınırlayamazsınız.

